Boek Nederlands

Congo : een geschiedenis

Congo : een geschiedenis

Er is aan het begin van de eenentwintigste eeuw nauwelijks een roeriger natie dan Congo, het reusachtige land in het hart van Afrika, dat barst van de grondstoffen die onontbeerlijk zijn in onze moderne tijd én van de gruwelijke conflicten. Hoe kon de vroegere, relatief rustige kolonie van België, sinds 1960 onafhankelijk, zo veranderen? David Van Reybrouck beschrijft voor het eerst de verbijste
Titel
Congo : een geschiedenis
Auteur
David Van Reybrouck
Taal
Nederlands
Editie
12
Uitgever
Amsterdam: De Bezige Bij, 2010
680 p. : ill.
ISBN
9789023458661 (paperback)

Beschikbaarheid en plaats in de bib

Besprekingen

Twisten over Congo

Schrijver Joris Note is niet enthousiast over het boek 'Congo' van David Van Reybrouck. Hier botsen twee visies op politiek en geschiedenis.

In Notes optiek is 'Congo' niet alleen geen literatuur, maar al evenmin historiografie

BRUSSEL

Voor zijn boek Congo, een geschiedenis kreeg David Van Reybrouck inmiddels wel alle denkbare onderscheidingen, tot die van Het Mooiste Boekomslag toe. Daarom is het evenwel nog niet immuun voor kritiek. Tot nu toe formuleerde Ludo De Witte, die baanbrekende studies publiceerde over Congo's onafhankelijkheidsjaar 1960, de scherpste bezwaren. Enigszins in diens spoor publiceerde nu ook schrijver en literair criticus Joris Note op de website DeWereldMorgen een opmerkelijke kritiek op Van Reybroucks Congo.

Inzet van de polemiek is Patrice Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo, en met name de toespraak die hij hield bij de plechtige soevereiniteitsoverdracht op 30 juni 1960. Hij sprak daarin een scherpe kritiek uit op het aflopende koloniale bewind en koppelde die aan de belofte om te bouwen aan een natie zonder onrecht. De rede vormde een perfect spiegelbee…Lees verder

'Congo' is alles tegelijk

Oud-premier Guy Verhofstadt is vol lof over Congo van David Van Reybrouck. Hij geeft daar goede redenen voor.

David Van Reybrouck dist met het grootste gemak het ene verhaal na het andere op, zonder ooit in zijn labyrint verloren te lopen.

Congo van David Van Reybrouck is het beste, door een Belg geschreven Congoboek dat ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de onafhankelijkheid verscheen. Dat bewezen de vele prijzen die de auteur in 2010, nochtans een jaar met veel Congoboeken, in ontvangst mocht nemen. Mijns inziens is Congo ook het beste Congoboek van de voorbije vijftig jaar. Ik ken geen ander dat dat van Van Reybrouck evenaart. Evenmin ken ik een boek dat Belgen en Congolezen zo eerlijk en zo ongecompliceerd bij elkaar zet. Zelfs wie al vaker over Congo las, zal het land na Van Reybrouck nooit meer door dezelfde ogen bekijken.

Op bepaalde vlakken komen andere auteurs weleens in zijn buurt. Maar Van Reybrouck blijft de eerste en tot nog toe de enige die het hele Belgisch-Congolese spectrum van de voorbije 125 jaar bestrijkt. Voor een boek is zo'n breed spectrum e…Lees verder

Het vat zelfs de Congolese humor

'Het is wel opvallend dat hij enkele keren snel heengaat over het optreden van België'

Een medaille voor moed en zelfopoffering verdient hij alvast, David Van Reybrouck. Na het korte en subtiele 'Missie', waarin hij op basis van gesprekken met religieuzen een denkbeeldige Vlaamse missionaris aan het woord liet, ging hij voor het lange en grootse verhaal van 'ons' Congo - dat nooit rijkelijk bedeeld werd in bijvoorbeeld het onderwijs of de literatuur. En zo kan nu elke Vlaming eindelijk in het Nederlands een geschiedenis van Congo lezen, een geschiedenis die op gang getrokken wordt door twee heel mooie literaire pagina's over wat Congo tot Congo maakt: zijn rivier.

Van Reybrouck heeft zich de voorbije jaren door een enorme stapel literatuur geworsteld, en haalt zo opnieuw boeiende maar vergeten getuigenissen boven van Congolezen en Belgische kolonialen. Zoals het dagboek van Drachoussof, een Belgische ingenieur van Russische afkomst die vanaf 1940 in Congo verbleef:…Lees verder

Boek gaat niet in tegen de 'opsmuk'

'Veel donkere kantjes van het kolonialisme zijn opgeschoond'

David Van Reybrouck (DVR) noemt zijn boek 'een kathedraal', en het moet gezegd, Congo heeft indrukwekkende kantjes. Al lezend reis je met de auteur mee, zie, voel en ruik je het land en zijn mensen, die prominent aanwezig zijn. Congo vertelt de geschiedenis aan de hand van interviews met Congolezen zelf - mensen die doorgaans niet hun stempel op gedrukt papier mogen drukken. Het is het eerste Nederlandstalige boek dat de hele geschiedenis van Congo omspant, en enkel daarom al is het een mijlpaal.

Maar de koning van het land der blinden is behoorlijk bijziend. DVR heeft nogal wat donkere kantjes van het kolonialisme opgeschoond en westerse bemoeienissen weggemasseerd. Een voorbeeld. De lezer verneemt niets over het bloed aan de dwarsliggers van de spoorweg tussen Matadi en Kinshasa: toen in 1932 het werk was geklaard, hadden 7.000 dwangarbeiders er het leven bij ingeschoten. Niets over de rol van de VN in de om…Lees verder

Als totaalverhaal is het een krachttoer

Dit boek meteen als een mijlpaal bestempelen? Het is altijd opletten met hyperbolen. Toch geeft 'Congo - een geschiedenis' een schitterend en evenwichtig overzicht van de geschiedenis van het land op een manier die toegankelijk, meeslepend en terzelfder tijd correct is. Er zijn de jongste maanden en jaren nog knappe boeken verschenen over Congo of over bepaalde aspecten uit de Congolese geschiedenis, maar als totaalverhaal is dit boek wel een krachttoer.

Een sterk punt is dat David Van Reybrouck zijn uiterste best heeft gedaan om het verhaal van de Congolezen zélf te vertellen. Met bronnen die niet of nauwelijks bekend zijn, aan de hand van niet voor de hand liggende getuigen en zonder in clichés te vervallen. Die invalshoek maakt het op zich al een pak origineler dan de meeste Congo-geschiedenissen.

Maar om alles in één boek te steken, moet je natuurlijk keuzes maken. Vooral het begin van de kolonisatie, dat toch echt een ronduit waanzinnige samenloop van omstandighede…Lees verder

Dit boek is geschreven door een Belg

'Ik vond het einde van het boek vreemd. Ik had als lezer tenminste een epiloog verwacht'

'Congo' van David Van Reybrouck zou ik haast als een ultiem boek over Congo omschrijven, als een must read voor alle Belgen en buitenlanders die met het kolonialisme in contact zijn gekomen, en een aanrader voor onze Belgische politici.

Het boek is ook meer geslaagd dan 'De Geest van Koning Leopold II (en de plundering van de Congo) van de Amerikaan Adam Hochschild.

Je merkt dat 'Congo: een geschiedenis' is geschreven door een Belg; Van Reybrouck is correcter, hij ontwijkt de valkuilen, en je krijgt geenszins de indruk dat hij tracht te scoren voor een buitenlands publiek. De sensatiezucht van Hochschild is ver weg.

Dit Congo-boek is ontegensprekelijk een mijlpaal, het bevat passages die lezen als een trein, verhalen waarbij je verbeelding op hol slaat. Van Reybrouck doceert en legt uit, en doorspekt dat met persoonlijke belevenissen - een aspect dat sterker aanwezig had…Lees verder

Stanley? Nooit gezien

De vijftigste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid inspireerde David Van Reybrouck en Jan Vansina tot een nieuwe kijk op de koloniale geschiedenis.

Lezen gebeurt nooit op neutraal terrein. In Congo een boek lezen over de geschiedenis van Congo heeft een ander effect dan wanneer je het leest in België. In Congo heeft het onderwerp - het land, de mensen, de geuren - niets exotisch, maar is het concreet en vlakbij. Als het goed is, moet het boek daar een plaats in vinden.

Ik neem de proef op de som door Congo, een geschiedenis van David Van Reybrouck te lezen terwijl ik door zijn onderwerp reis. Het blijkt daar helemaal in te passen omdat het de saveur en de ambiance ervan helemaal tot leven brengt - en deze termen moeten niet te lichtzinnig worden begrepen, want ze gaan bijvoorbeeld ook over kapotte wegen, politieke intimidatie of daken die niet bestand zijn tegen de tropenregen.

Maar op een bepaalde manier past het boek helemaal niet in de context. Ik lees het namelijk in een digitale versie op mijn portable, en daarom moet een bijzondere voorwaarde zijn vervuld opdat ik het zou kunnen lezen. Er moet elektriciteit z…Lees verder

Congo is 30 jaar te vroeg onafhankelijk geworden

Koning Boudewijn en de toekomstige president van Congo, Joseph Kasavubu, in Leopoldville op 29 juni 1960, de dag voor de onafhankelijkheid.

Op de dag van de onafhankelijkheid telde Congo 17 universitair gediplomeerden. Hoe kan je dan aan zelfbestuur doen?

'Congo is 30 jaar te vroeg onafhankelijk geworden'

'Een historisch boek. Een mijlpaal in de geschiedenis van de Nederlandstalige letteren in België. Een magnum opus.' Het zijn niet onze woorden, maar die van Congo-kenner Walter Zinzen. De gepensioneerde VRT-journalist is normaal erg bedachtzaam met superlatieven - maar niet voor 'Congo, een geschiedenis'.

David Van Reybrouck (Brugge, 1971) is dé nieuwe, jonge stem in het vinnige Congo-debat. Archeoloog van opleiding, voltijds schrijver sinds 2001. Publicist en auteur van twee romans en een handvol theaterteksten. De bekendste is 'Missie' uit 2007, over het leven en werk van een missionaris in Oost-Congo. Twee jaar geleden kreeg hij voor deze toneeltekst de …Lees verder

Een geschiedenis

Met Congo een geschiedenis heeft de jonge David Van Reybrouck ronduit een epos neergezet. Het stelt alle andere Congoboeken in de schaduw.

Vlaanderen kreeg met de 50ste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid voor de boeg, een vloedgolf van Congo-boeken te verwerken. Al die publicaties hebben hun specifieke doelgroep en vooral hun verdienste. Maar ze hebben het ongeluk dat ook de jonge David Van Reybrouck de idee opvatte een boek over Congo te schrijven. Van Reybrouck weet zijn lezers 622 pagina's lang (plus 68 pagina's noten en bibliografie) mee te slepen, zonder zich één seconde te vervelen.

Het recept lijkt eenvoudig: "Ik wil de mensen kunnen interviewen, alledaagse individuen wier geschiedenis getekend is door de grote geschiedenis", schrijft hij. Dat doet hij op verbluffend boeiende wijze, in een vlotte, vaak pakkende stijl. Voor dat alles ging hij jarenlang Congolezen opzoeken in hun krottenwijken en verpauperde steden.

Zijn boek is dan ook geen geschiedenis van de Belgen in Congo maar wel degelijk een geschiedenis van Congo met vooral een Congolese kijk op die geschiedenis. Hij kon hiervoor en…Lees verder

Géén ongenaakbare halfgod

In Congo gaat David Van Reybrouck regelmatig kort door of zelfs uit de bocht. Hij schreef dus geen historisch 'magnum opus'.

Voor de Knack Extra (7/5/2010) over onze vroegere kolonie kon schrijver David Van Reybrouck naar eigen zeggen een geweldig verhaal aanbieden. Na maanden speuren was hij erin geslaagd de man te vinden die op 29 juni 1960, de dag voor Congo's onafhankelijkheid, de sabel van koning Boudewijn uit de open wagen had gegraaid waarin de vorst naast Congo's nieuwbakken president Joseph Kasa-Vubu door de straten van Leopoldstad (het huidige Kin-shasa) paradeerde.

Van dat moment bestaat een foto, een beroemde foto, die Van Reybrouck omschreef als een icoon, een embleem, de metafoor van een tijdperk.

Van Reybrouck vond de man in het stadje Kikwit. Hij heette Longin Ngwadi. Een ontmoeting met een zoon van de man nam alle twijfels weg: hij was de dief van de sabel van Boudewijn! De trotse schrijver gebruikte het verhaal van Ngwadi in zijn Congo-boek als een allegorie voor de vele valse verwachtingen die de dekolonisatie bij de Congolezen had gecreëerd.

Van Rey…Lees verder

Van jonge vrouwen die er kortgerokt en blits bijlopen in Kinshasa weet men zeker dat ze handelsreizigers zijn die waren inkopen in Guangzhou (Kanton). 'Elles sont guangzoufiées'. De stadsnaam werd ook geneologiseerd in het Lingala, waar het nieuwe adjectief nguanzu 'weinig duurzaam, niet deugdelijk' betekent, een succulente commentaar op de vaak bedroevende realiteit van made in China. David Van Reybrouck heeft een goed oor voor dit soort taalcreativiteit van de Congolezen. Het maakt deel uit van de sociaal gerichte geschiedschrijving in zijn overzichtswerk Congo: een geschiedenis en illustreert zijn creatieve aanpak.

Bij alle feiten, politieke evoluties en economische structuren in zijn boek besteedt Van Reybrouck steeds aandacht aan de sociale ontwikkeling van de Congolezen. Hij wendt geschreven getuigenissen van Congolezen aan die teruggaan tot eind negentiende eeuw, maar nog meer interviewt hij tal van personen die cruciale episodes van de bewog…Lees verder

Congo, tussen trots en schaamte

Brussel - Om de toekomst van Congo te belichten, moeten we ook de geschiedenis begrijpen. Congo-kenner David Van Reybrouck schreef met 'Congo, een geschiedenis' het nieuwe standaardwerk voor al wie geïnteresseerd is in de Belgische ex-kolonie. Hij is oprecht verbaasd dat zijn turf het tot de nummer één in de bestsellerslijst geschopt heeft. «Piet Huysentruyt verslaan, wie had dat gedacht?»

U bent in uw boek nog relatief vriendelijk voor koning Leopold II.

«Er bestaat geen twijfel over de gruwel en ellende in die periode, maar we beginnen nu pas zicht te krijgen op wat er in andere kolonies op hetzelfde moment gespeeld heeft en op het inheemse geweld dat er al was voor de komst van de toenmalige vorst. Hij is - helaas - geen zeldzame piek van excessief geweld, zoals vaak wordt gedacht. Hij zit voor mij in de categorie 'roofzuchtige kapitalist'. Zo roofzuchtig dat men letterlijk en figuurlijk over stapels lijken heenstapt. Je zal mij niet horen zeggen, zoals Louis Michel, dat hij een visionair genie was, maar ik zal evenmin beweren dat Leopold II een genocidair was. Dat klopt gewoon niet. Een genocide veronderstelt het bewust uitroeien van een bepaalde bevolkingsgroep.»

U haalt ook de stelling van de afgehakte handen deels onderuit.

«Het afhakken van handen gebeurde door zwarten. Er zijn weinig directe Europese agenten van Leopold II die zich daaraan …Lees verder

De auteur, een Belgische cultureel antropoloog, licht de grote lijnen van de historische ontwikkeling van Congo (een midden-Afrikaanse staat, 56 keer zo groot als Nederland, 69 miljoen inwoners) toe aan de hand van talloze interviews. De helft van het boek behandelt de periode tot 1960, het jaar waarin de Belgische kolonie Congo onafhankelijk werd. De andere helft gaat over de periode tussen 1960 en 2010. Ervaringen die de schrijver opdoet tijdens de tien reizen die hij door het land maakt, worden in het historische verhaal ingepast. De geschiedenis wordt zoveel mogelijk beschreven vanuit het gezichtpunt van de Congolesen. Het is een zeer bewogen geschiedenis: koloniale overheersing, politiek geweld, staatkundige chaos, dictatuur, oorlogen, corruptie, armoede en ziekten. Met een aantal kaartjes in zwart-wit, een uitgebreide verantwoording van de bronnen, een literatuuroverzicht, eindnoten en een register. Inmiddels o.a. bekroond met de AKO Literatuurprijs 2010 en de Libris Geschiedeni…Lees verder